बुबाआमा गुमाएर विरक्तिएको बेला मैले किताबबाटै जीवन बाँच्ने आधार पाएँ

अंग्रेजी केन्द्रीय विभाग त्रिवि कीर्तिपुरका उपप्राध्यापक तारालाल श्रेष्ठ आख्यानकार, अनुसन्धाता, साइकल अभियन्ता तथा ‘साइकल सौन्दर्य’ किताबका लेखक हुन् । नेपालनाम्चाले सुरु गरेको नयाँ स्तम्भ ‘किताब’मा लेखक श्रेष्ठ ।

तपाईमा किताब पढ्ने बानी कसरी विकास भयो ?
हाम्रो हेटौंडा हर्नामाडी जिल्लाकै शिक्षित गाउँ भन्ने सुन्थेँ, स्कुल पढ्दा । अलि बढी कम्युनिस्टको केन्द्र मानिन्थ्यो हाम्रो गाउँ । राता किताब पढ्ने शिक्षक थिए । क्रान्तिकारी किताब मागेर पढ्थेँ । प्रकाश कोविदका उपन्यास पढ्ने पनि थिए । ती किताब पनि पढ्थेँ । कोर्सको किताब भन्दा बढी अन्य किताबमा ध्यान जान्थ्यो । जब अङ्ग्रेजी साहित्य पढ्न थालेँ, अध्ययन अभिन्न अङ्ग भइगयो । दिनरात किताब बोकेर हिड्थेँ । चौउर, खेतबारी, जङ्गलतिर किताब बोकेर जान्थेँ । दुई हप्ताको फरकमा बुबाआमा गुमाएपछि विरक्तिएको बेला मैले किताबबाटै जीवन बाँच्ने आधार पाएँ ।

किताबले तपाईको हरदैनिकी नै बदल्यो ?
यदि किताब पढ्ने लत नलागेको भए म कुलतमा लाग्थे होला । मेरो गाउँटोलमा कुलतमा लाग्नेहरु धेरै थिए । कति त मेरा साथीहरु थिए । तिनले मलाई कुलततिर तान्थे । मैले किताब पढ्न थालेपछि उनीहरु परपर भए । मेरो हरदैनिकी, पहिचान, परिवेश सबैलाई किताबले बदलिदियो । दशैंको टिकाको दिनमा समेत म किताब पढ्थेँ । कुनै दिन किताब छुट्दैन थियो । विशाल संसार किताबभित्र भेट्थेँ । साँघुरो परिवेशबाट पर पुगेको भान हुन्थ्यो । किताब राम्ररी पढ्न भ्याएको दिन सार्थक समय वितेको बोध हुन्थ्यो । साथी संगत पनि पढ्ने खालकै मन पथ्र्यो । विश्वका विख्यात लेखक आफ्नो मान्छे जस्तो लाग्थ्यो । किताब पढ्ने आदतले सोचाइ, बोलाई, बानी, ब्यहोरा सबै अलग बनाइदियो ।

आजकल कस्ता किताब पढ्न रुचाउनु हुन्छ ?
मलाई विविध विधाका किताब मन पर्छ । साथीभाई, आफन्त, अग्रजको घरमा पुगेपछि सबैभन्दा पहिले पुस्तक ¥याक हेर्छु । मन परेको किताब माग्छु । पढिसकेपछि किताब फर्काउछु । मलाई मन परेको किताब छिटै पढिभ्याउँछु । डायरीमा किताबको सार संक्षिप्त टिपिराख्छु । एउटै लेखकको धेरै किताब भन्दा विभिन्न देशपरिवेशको अध्ययन राम्रो लाग्छ । आख्यान मात्र भन्दा पनि गैरआख्यान, मनमस्तिष्कमा हलचल ल्याइदिने खालका किताब बढी मन पर्छ । विदेशीको मात्र होइन, आफ्नै परिवेश बोकेको किताब मन पर्छ । आदिवासी समुदायका लेखकको पनि आवाज सुन्न मन लाग्छ । मुलधारभन्दा बाहिर पनि विशाल बौद्धिक सांँस्कृतिक संसार छ । विश्वदृष्टीकोणसँग आफ्नो समाजको यथार्थ जोड्न मन लाग्छ । पुँजीवादी प्रोपागण्डा, हैकम भत्काउने खालका विचार बोकेका किताब पढ्न रुचाउँछु ।

कुन समयमा किताब पढ्ने गर्नुहुन्छ ?
पढ्ने यो या त्यो समय हुन्न । मन पर्ने किताब भेटियो भने दिनरात पढिन्छ । बाथरुममा पस्दा पनि किताब बोकिन्छ । खाना खाँदा पढिन्छ । गाडी वा जहाजमा पढिन्छ । खास समय, निश्चित ठाउँ वा शान्त वातावरण नै हुनुपर्छ भन्ने छैन । किताबका कन्टेन्टले छोयो भने जहाँतहीँ जस्तो अवस्थामा पनि पढिन्छ । अनुसन्धान गर्ने क्रममा फरक किसिमले पढिन्छ । पाठकका रुपमा पढ्दा परिवेश अलग हुन सक्छ । विदाका बेला पढ्दा अलग मुड हुन्छ ।

तपाईको दृष्टिकोणमा किताब किन पढिन्छ ?
किताब पढ्ने कुरा वृहत् विषय हो । एउटा उद्देश्यले मात्र किताब पढिन्न । किताब पढ्नु भनेको एउटा आन्दोलन बोध गर्नु हो । प्राज्ञिक, प्रेरणादायी, प्रेमिल आन्दोलन बोध गहन किताब पढ्दा हुन्छ । अति जटिल विषयलाई बुझ्न, रहस्यलाई चिर्न, र असल अभियानमा कसरी सरिक हुने भन्ने बोध गर्न पनि किताब पढिन्छ । कसैले विसुद्ध मनोरञ्जनका लागि किताब पढेको भन्लान् तर विस्तारै किताबले प्रगतिशील बाटोतिर डो¥याउँछ । अधिकांश किताब प्रगतिवादी चेतनाले भरिएको हुन्छ । ईश्वरको मृत्युको घोषणा जस्ता धर्मनिरपेक्ष विचार किताबबाटै वुलन्द भएर फैलिएको हो । दमनको चक्र चिर्न विचारशील किताबले सघाउँछ । पठन संस्कृतिमा अभ्यस्त भएपछि चाउचाउ जस्ता सस्ता किताबको पछाडी दौड्दैनन् पाठक । गम्भीर पाठक बनेर किताब पढ्नु भनेको जिम्मेवार बाटो रोज्नु हो । आत्मज्ञान हुनु आन्दोलन नै हो ।

किताबले तपाईको सोचमा कस्तो प्रगतिवादी परिवर्तन ल्याएको छ ?
सायद किताब पढ्ने आदतकै परिणाम हुनु पर्दछ मलाई स्कुल जीवनबाटै जातप्रथा अवैज्ञानिक लाग्थ्यो । त्यसको विरुद्ध खुलेयाम उभिन्थेँ । धार्मिक, राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, लैंगिक अनेकौं दमनचक्र देख्दा दमितको पक्षमा बोल्थेँ । दमनकारी शक्तिको विरुद्ध निरन्तर बोल्न थालेँ । शक्तिविहीन वर्गहीतमा बोल्नु पर्छ भन्ने बोध किताबले गरायो । धर्म, संस्कृति, सामाजिक मान्यता सबैभित्र राजनीति घुसेको हुन्छ भन्ने कुरा किताबले देखाइदियो । मलाई कतिपय गाउँलेले पागल भन्थेँ । म त्यसको पर्वाह गर्दिनथेँ । मसँग प्रतिरोध, प्रतिवाद गर्ने आधारहरु हुन्थ्यो । किताबले मलाई साथ दिन्थ्यो ।

तपाई छापिएका वा डिजिटल कुन किताब पढ्न रुचाउनु हुन्छ ?
छापाबाट छापिएको किताब पढ्दा जत्तिको आनन्द डिजिटल किताब पढ्दा पाइन्न । सबै किताब किनेर साध्य पनि हुन्न । त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालबाट प्राध्यापकलाई धेरैवटा किताब लिएर पढ्न पाइने सुविधा छ । किताब किनिन्छ पनि । पाइएसम्म छापिएका किताबै पढिन्छ । नपाइदा डिजिटल पनि पढिन्छ । डिजिटल किताब प्रिन्ट गरेर पनि पढिन्छ । हाम्रो एउटा बाबु छ (१० कक्षा पढ्ने छोरा मानुष) जो छापिएको किताबै पढ्न रुचाउँछ । किताब किन्नै पर्छ, उसलाई, आफ्नै किताब बनाउनै पर्छ । उसको निरन्तर किताब पढ्ने आदत देख्दा हामी आमाबाबा चकित छौं । चर्पी जाँदा, खाना खाँदा, सुत्दै गर्दा समेत उसलाई सधैं किताब पढ्नै पर्छ । मोटर साइकलमा बसेर यात्रा गरिरहँदा पनि पढ्छ । आफूले पढेको किताब अरुलाई सकेसम्म दिँदैन । कुनै किताब हरायो भने पनि फेरी किन्न लगाउँछ । आफ्नो आर्काइभमा किताब सजाएर राखिराख्छ । नयाँ किताब नपाउँदा पुरानै किताब पनि पटकपटक पढिबस्छ । डिजिटल किताब पढ्न रुचाउँदैन । मान्छेपिछे फरक फरक पढ्ने बाँनी हुन्छ होला ।

नियमित किताब पढ्ने बानी विकास गर्न के गर्नु पर्ला ?
पठन संस्कृति विकास भएपछि मान्छे किताब विना बाँच्नै सक्दैन । हाम्रो घरमा चोटाकोठा, भान्सा, बैठक जताततै धेरथोर किताब हुन्छ । कोही साथी आए किताबै बोकेर आउँछन् । कतै जाँदा हामी किताबै उपहार दिन्छौं । बिहे, वर्तमान, भोज, भेटघाट जहाँ जाँदा पनि हामी किताबै उपहार दिन्छौं, किताबै लिन्छौं । मेरो जीवनसाथी डा. विद्या पनि विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गर्नुहुन्छ । सादा जीवनशैली रुचाउने भएर किताब किन्न, किताब लेख्न, र किताब छाप्न जति खर्च भए पनि चिन्ता लिँदैनौं । हाम्रो बाबुले जुन किताब जति बेला खोजे पनि हामी तुरुन्तै किनिदिन्छौं । पठन संस्कृति विकास गर्ने खालका गेस्ट लेक्चर्स दिन हामी दुवैजना अन्य अनुसन्धानकर्तासहित शिक्षालयहरु पुग्छौं, भोलेन्टियर भएर । साइकल अभियानमा उत्तिकै सरिक हुन्छौं । साइकल संस्कृतिलाई पठन संस्कृतिमार्फत सघाउने पनि कोशिस गर्दै र्छौ । पढ्न संस्कृतिमैत्री साइकल सौंन्दर्य किताब प्रकाशन गरेका छौं । किताब पढ्ने आदत एकै दिन एकै छिनमा विकास हुने कुरा होइन । लेख्नु भनेको पढ्नु हो, लेख्नका लागि पनि पढ्नु पर्छ, पढिरहन्छु । पढिरहन्छौं ।

तपाईको पठन–प्रकाशन अभियानले अरुलाई कत्तिको प्रभाव पारेको छ ?
यो त अरुले भन्ने कुरा हो । आफैले आफ्नो बखान गर्नु राम्रो होइन । मेरो सबाल्टर्न समुदायको हितलाई केन्द्रमा राखेर लेख्ने, बोल्ने बानीले मलाई आत्मसन्तुष्टी दिन्छ । दमितको पक्षमा उभिनु भनेको बौद्धिक वर्गको नैतिक धर्म हो । यस कार्मबाट आजसम्म म विचलित छैन । सबाल्टर्न अध्ययनले मलाई मेरो समाज, समुदाय, र सन्र्दभमा दमित वर्ग र दमनकारी शक्तिको अन्र्तसम्बन्ध बुझ्न मद्दत गरेको छ । प्रसिद्ध होस् या नहोस् मतलव छैन । मेरो अन्तरआत्माले अह्राएको प्राज्ञिक अभियानमा सरिक भइरहन्छु । अनुसन्धानमा आधारित मेरो पाँचौं पुस्तक साइकल सौन्दर्य प्रकाशन पछिल्लो नमुना हो ।

पठन संस्कृति विकासका मुख्य चुनौति चाहिँ के के हुन् ?
आजकल सबैजसो सामाजिक सञ्जालको चक्रब्युहमा फसेका छन् । विहान सबेरैदेखि राती अबेरसम्म सकारात्मक भन्दा बढी खराब धेरै खुराक हामी खान्छौं । गहन किताबमा घोत्लिने, मिठा धुनहरुमा रमाउने, शान्त वातावरणमा समय विताउने धैर्यता गुम्दै गइरहेको छ । एक त हाम्रो पठ्न संस्कृति सीमित वर्ग समुदायमै सीमित थियो । अहिले पठन संस्कृति अमैत्री खुराकको बिगबिगी बढेको बेलामा गहिरो चिन्तन, आलोचनात्मक चेत बोकेको खुराक खोजेर पढ्ने, त्यसमाथि बहस गर्ने वातावरणमा ह्रास आएको छ । टेलिभिजन भित्रिएको समय सारा मानिस टिभी हेरेर बस्थे । अहिले टिभी संस्कृति सबैले त्याग्दै गएझैं केही समयपछि सामाजिक सञ्जालको प्रभावबाट पनि मानिस पर पुग्लान् । यद्यपि, युवा वर्गलाई सिर्जनात्मक विधिबाट पठन संस्कृतिमा रमाउने वातावरण सिर्जना गर्न हामीले राम्ररी मेहनत नगरि हुन्न । अझ आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सले अलमल्याउन सक्ने खतरालाई पनि चिनु पर्ने छ ।

उसोभए पठन संस्कृतितिर युवालाई आकर्षित कसरी गराउने ?
संसारमा जतिसुकै नवीन आविस्कार अस्तित्वमा आए पनि पठन संस्कृति जत्तिको सभ्यभव्य चीज अरु छैन । जति नै व्यस्त दैनिकी भए पनि चाहेमा किताब पढ्न समय निस्कछ । किताब पढ्नलाई धेरै ठूलो वातावरण चाहिन्न । जो जहाँ जस्तो अवस्थामा छ त्यस्तै अवस्थामा पढ्ने बाँनीको विकास गर्न सकिन्छ । बुद्धले अपो दीपो भवः भन्नुभएझैं आफ्नो दीयो आफैंल बाल्नु पर्दछ । आफैले आफुलाई चिन्न सघाउने गुरु गहन किताब हो । अन्र्तमनलाई सफा, सुद्ध, र शान्त राख्न गहन चिन्तन सौन्दर्य बोकेको किताब पढ्नु पर्छ । नैतिक जीवनशैली पठन संस्कृतिबाटै प्राप्त हुन्छ । किताब किन्ने, किताब उपहार दिने, किताब साथी बनाउने, किताबका कुरा गर्ने अनेक उपाए मौजुद छन् । अझ वार्षिक आम्दानीको निश्चित प्रतिशत बजेट किताब किन्न छुट्याउनु राम्रो । अगुवा नेता पठित रोज्ने संस्कार पनि चाहिन्छ । साइकल संस्कृतिमा समेत पठन संस्कृति जोड्न म मेरा साइकल साथीलाई सुझाइरहन्छु, विश्वविद्यालयका सोधार्थी–विद्यार्थीलाई मात्रै होइन । पठन संस्कृतिबाट कसैलाई हानी हुन्न, साइकल संस्कृति जस्तै ।

…
(नमस्कार ! नेपालनाम्चा तपाईंको मिडिया साथी हो । र, nepalnamcha@gmail.com मा परिचय, फोटोसहित मनका अनेक कुरा, सबै कुरा पठाउनुहोला ।)