मनको किल्लामा नित्य निजगढ

जता जाऊँ जे गरुँ, यो मन त मेरो निजगढमै छ

पुरुषोत्तम पौडेल
पूर्वखेलकुद मन्त्री ।

निजगढ एउटा छुट्टै नाम । निजगढले हरेकलाई आफ्नो महसुस गराउँछ । किन हो कोनी, निजगढ भनेपछि अलग्गै महसुस हुन्छ । भित्रैदेखि खुलेर आउँछ । निजगढ अरूको हुँदै होइन जस्तो लाग्छ । आफ्नो सदाबहार घरऑगनीजस्तो लाग्छ । मनभित्र सजिएको सुन्दर गाउँजस्तो लाग्छ । आफुले सधैं पुजा गरिरहेको मन्दिरजस्तो लाग्छ । आफुले शिक्षा प्राप्त गरेको गुरुकुलजस्तो लाग्छ ।

गौरी शंकर मावि, निजगढमा पढिरहेको थिएँ । शंकर सुब्बा फागोले निजगढको बारेमा एउटा अनुसन्धान गरेका थिए । राष्ट्रिय विकास सेवा (राविसे) मा आएका फागोले विद्यालयको नाममा प्रकाशित बुलेटिनमा निजगढको वारेमा बिभिन्न कोणबाट चर्चा गरिएको सुन्दर अनुसन्धनात्मक लेख प्रकाशन गरेका थिए । उक्त लेखमा ऐतिहासिक कोणबाट एउटा चर्चा गरिएको थियो ।

राणा कालमा निजगढ उनीहरूको शिकार क्षेत्र थियो । अमलेखगञ्जदेखि निजगढसम्मको जंगल क्षेत्रमा उनीहरू शिकार खेल्ने गर्थे । विशेष गरी हलखोरिया दह र कामिनी दहको आसपास शिकारको प्रचुरता हुन्थ्यो । ती दहहरू बाघ, वनेल, हरिण, आदी जनावरहरूको पिउने पानीको अखडा थिए । पानी पिउन आएका मध्ये आकर्षक जनावरको शिकार गरिन्थ्यो । शिकारी राणाहरू कहिले रतनपुर त कहिले निजगढ आएर बस्ने गर्थे । उनीहरू शिकारका लागि भरपर्दा सहयोगी शक्ति पनि थिए । निजगढमा कछडियाहरूको सुन्दर वस्तीको स्वागतसत्कार अलग थियो । सहयोग र सत्कारबाट खुशी भएका श्री ३ महाराजले निजगढका कछडिया मूखीयालाई निजको गढ अर्थात कछडियाहरूको निजींगढको रूपमा स्वीकार गरेको ठाउँ भएकोले यसको नाम निजगढ रहन गएको तर्क प्रस्तुत गरिएको छ ।

आजको निजगढ बजार आधुनिक शहरको रूपमा खडा भैसकेको छ । तत्कालीन सुन्दर कछडिया गाऊ, कछडियाटोल भएको छ । आजको निजगढ मात्र देख्ने ऑखाले उहिलेको कुरा गरेर हुन्छ ? उहिलेको कुरा खुइले भन्न सक्छन् । तर, कुरा त्यस्तो होइन । उहिले होस् या अहिले, जहिले पनि निजगढ एउटा ऐतिहासिक गाउँ हो । यसको नामले हरेक व्यक्तिलाई अपनत्व महशुस गराउँछ । निजी गाउँजस्तो महशुस गराउछ । पुरै निजगढ गाउँ र यहाँका बासिन्दाहरूको सोच, सद्भाव अनि अपार प्रेमभावको अनुभूति गराउँछ । सबै निजीजस्तो लाग्छ । आफैले पाएकोजस्तो लाग्छ । आफैले बसाएको गाउँजस्तो लाग्छ । पानी ट्याङ्कीको फेदीवाट नदिकट्टासम्म अनि बकैया पुलदेखि भमरा पुलसम्मको सुन्दर बस्ती सरोबर लाग्छ ।

रतनपुर, निजगढ र भरतगञ्जको कछडियाटोलहरूको स्थिती अहिले पनि उस्तै लाग्छ । उनीहरूको छुट्टै भाषा, भेषभूसा अनि संस्कृतिले सबैलाई लोभ्याउन सक्छ । अहिलेको विस्तारित निजगढको त कुरै छोडौ । डम्मरपुर नजिकबाट छङ्छङ् बगिरहेको शक्तिखोलादेखि रतनपुर हुदै भरतगञ्ज सिगौल पूर्वको धन्सरखोलासम्म उस्तै लाग्छ । निजगढ नेपालका प्राय सबैजसो पहाडी जिल्लाबाट आएका नेपालीहरूको आफ्नै कर्मभूमिजस्तो लाग्छ । शहिद हिरालाल पार्कको सुन्दरता, मोहरीको मनमोहन अनी सरस्वती डाँडाको नजरले निजगढको शोभा बढाइरहेको छ । नेपालमा पाइने सर्बजसो जाति, जनजाति र भाषाभाषीको संगमस्थल बनेको छ निजगढ ।

निजगढ ममता र प्रेमको सागर जस्तो लाग्छ । मेरा लागि त निजगढ ममता दिएर प्रेम र सद्भाव सिकाउने पाठशाला हो । निजगढ केवल पढ्नको लागि आएको अल्लारे केटो थिएँ । आफ्नो निश्चित घर ठेगाना पनि थिएन । मामा घरमा बसेर पढिरहेको थिएँ । मलाई बस्ने खाने व्यवस्था गरेर ममता, प्रेम र सद्भाव दिने निजगढ अविस्मरणीय प्रेरणाको श्रोत हो । यहाका आमाबुवाहरू, दाजुभाईहरू, दिदीबहिनीहरू मेरा प्रगतिका आधार हुन् । निजगढमा मलाई मामाघरसहित डाक्टर केदार गुरू र नन्दीकेश्वर गुरुले पुरै अभिभावकत्व दिनु भयो । षडानन्द पौडेल हजुरबा र भीमबहादुर भुलन बाले हौसला दिनु भयो । सूर्यबहादुर पहरी, टङ्कबहादुर बस्नेत र नेत्रबहादुर पुलामीले काँध थाप्नु भयो । ललितबहादुर वा, भोलानाथ चौलागाई, वीरवहादुर घिमिरेसहित धेरै अभिभावकहरूले संरक्षण दिनु भयो । सबैले मलाई आफ्नै भान्जा र छोरा या भतिज ठानेर माया गर्नु भो ।

मैले निजगढमा तिन पुस्ताको साथी हुने सौभाग्य पाएँ । यस्तो सुन्दर अवसर केहीले मात्र पाउँछन् । वुवा पुस्तासँग मिलेर जनपक्षिय अभियान चलाएर पंचायतविरोधी संघर्षलाई विजयसम्म पुर्याउने काम भयो । यो अभियानमा किशोरवयका असङ्ख्य नानी बाबुहरूको कृयाशिलताले सहयोग पुर्यायो । छोरा पुस्तासँग मिलेर २०४८ साल र त्यसपछिका निर्वाचन अभियान चलाएर काग्रेससँग लड्ने तागत भरियो । नाती पुस्ता गणतन्त्र ल्याउने र २०६४ र २०७० को चुनावी अभियानमा होमिएर सफलताको कारण बन्यो । यसरी राजनितीक तथा सामाजिक रूपले तिन पुस्तासँग जोडिन पुगिएको छ । बारा र निजगढभरका तिन पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने पार्टी कार्यकर्ता र सर्वसाधारणको अपूर्व प्रेम र सद्भाव पाइरहेको छु । मलाई सबैको प्रेम र सद्भावको रिणले सताइरहन्छ । यही प्रेम र सद्भावको आडमा आजसम्म जीवनको गाडी चलाइरहेको छु ।

निजगढको चर्चा गर्दा केही ओझेलमा परेका पात्रहरू सम्झन्छु । निजगढको सामाजिक रूपान्तरणमा उहाँहरूको निकै महत्वपूर्ण योगदान छ, जसलाई इतिहास र समाजले समेत बिर्सन सक्दैन । आफ्नो घरलाई क्रान्तिको घर बनाएर गुन लगाउने वागदेवका भवनाथ तिमल्सिना (सिटेनानी) र ध्रुव दाइ अनि अम्बिका चौलागाईं । ठाडोलाईनका चिनबहादुर श्रेष्ठ, तेर्सोलाईनका देवी पराजुली र योजनाटोलका कृष्ण न्यौपानेको परिवार । सडकटोलका भक्तिसार तिमल्सिना र गोकुल घोर्साइनेको परिवार । भरतगत्तजका बलबहादुर तथा ॠध्दीबहादुर थापा र र खुलाल सर अनि डम्मरपुरका रामबहादुर थापासमेत उति बेलाका क्रान्तिका आधार थिए । मामा माधव बडालसहित सम्पूर्ण बडाल परिवार, नेत्रकुमारी पौडेल र केदार घिमिरे अनि नन्दीकेशर न्यौपानेको परिवार परिवर्तनकारीहरूको आफ्नै घर परिवारजस्तो थियो । म स्वभाविक रूपमा त्यही परिवारको सकृय सदस्य हुँ ।

कम्युनिष्ट पार्टीले आफ्नो युवा सदस्यको नाताले मलाई निजगढमा जनपक्षिय अभियन्ता वनायो । २०४३ सालको स्थानीय चुनाव जिताएर जनताको प्रतिनिधि भएर काम गर्ने अवसर दियो । जनपक्षिय अभियन्ताको रूपमा २०४४ जेष्ठमा वकैया नदिले गरेको क्षति निरीक्षणको योजना र वृहत जनपक्षिय भेला आयोजना गर्यौ । भेलामा तत्कालीन राष्ट्रीय पञ्चायतका जनपक्षिय माननीयहरू पद्मरत्न तुलाधर, सोमनाथ प्यासी, जागृतप्रसाद भेटवाल, द्रोणाचार्य क्षत्री र नोवेल केमी राई अनि थुप्रै जनप्रतिनिधीहरूको सहभागीता भयो । जनपक्षिय भेलामा भएको व्यापक सहभागिता स्थानिय पञ्चहरूलाई सैह्य भएन । व्यापक दमन र धरपकड गराईयो । मसहित छविलाल उप्रेती, कृष्ण दहाल र सलीम अन्सारीलाई पक्राउ गरेर जेलमा पठाईयो । हामी १ देखि ५ महिनासम्म जेलमा बस्यौं । सबभन्दा बढी जेलमा बस्ने पात्र मै परेँ ।

निजगढ अधिकांश नया बस्ती हो । यहाँका धेरै मानीसह ऐलानी पर्ति जग्गामा बसिरहेका थिए । पूर्वपश्चिम राजमार्गमुनिको वस्ती योजनावद्ध रूपमा हेटौंडा चिसापानीको सट्टाभर्ना स्वरूप बसाइएको थियो । निजगढको पूर्वी भागमा रहेको योजनाटोललाई पुनर्वास योजनाले बसाएको हो । शहिदचोक भन्दा माथितिर औतारी लामाले फडानी गरेर बसाएको बस्ती हो । कछडियाटोल र पुरानोटोलबाहेक सडकटोल, वागदेव र बाँकी सबै बस्ती देशका विभिन्न भागबाट बसाईं सरेर आएका नेपालीहरूले फडानी गरेर बसेको बस्ती हो । सबै नयाँ बस्तीको जग्गा दर्ता गरेर पुर्जा लिनु जनताको माग थियो । निजगढका आधा भन्दा बढी जनसंख्या नागरिकताविहिन थिए । हरेक कामका लागि नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र आवश्यक हुँदै थियो ।

ठिक यसै बेला निजगढले जनपक्षिय अभियान सफल बनाएको थियो । जनपक्षिय प्रतिनिधी भएर हामीले पुनर्वास, आँकडा र ऐलानी जग्गाहरू दर्ता गरेर लालपुर्जा वितरण गर्ने काम गर्यौ । निजगढबासीहरूलाई सम्भव भएसम्म नागरिकता प्रमाणपत्र दिलाउने काम गर्यौ । सम्पूर्ण निजगढ शुध्द पिउने पानीको समस्याले पिडित थियो । आकाशे ट्याङ्की वनाएर निजगढ भरी पिउने पानी वितरण गर्यौ । विधुतीकरणको व्यवस्था मिलाएर पुरै निजगढलाई झलमल्ल उज्यालो पार्यौ । व्यापक जनपरिचालन र श्रमदानसहित सरकारलाई समेत जोडेर निजगढलाई लालवकैया नदीबाट सुरक्षित गर्ने काम गर्यौ । यसले जनपक्षिय अभियानप्रति जनतामा नयाँ विश्वास जाग्यो । आज पनि निजगढका जनताको साथ र सहयोग सम्झँदा गर्व लाग्छ ।

पहिलो पटक निजगढ क्षेत्रबाट २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचन लड्ने अवसर मिल्यो । २०६४ को निर्वाचनमा पराजय हात लागे पनि २०६७ सालमा प्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले आफ्नो राजनितीक सल्लाहकार बनाउनु भयो । त्यही बेलामा लालवकैया सिचाई योजना, शहिद हिरालाल मार्ग र निजगढ भरतगंज सडकसहित केही विद्यालयहरूको लागि सहयोग जुटाउने अवसर जुर्यो । २०७० को संविधानसभा निर्वाचनमा क्षेत्रका जनताको व्यापक समर्थनले विजयी बनायो । संविधानसभा सदस्य भएर करिव डेढ वर्ष देशको युवा तथा खेलकुद मन्त्रीको रूपमा काम गर्ने अवसर पाएँ । यही अवसरले निजगढलाई नगरपालिका घोषणा गराउन र स्मार्ट सिटी कायम गर्न सम्भव बनायो ।

२०७० सालमा संविधानसभा सदस्य र युवा तथा खेलकुद मन्त्री भएकै कारण वागदेवमा शहिद स्मृति खेल मैदान र रोडमा शहिद हिरालाल रंगशालासहित विद्यालय खेल मैदानहरूमा सहयोग जुटाउने काम भयो । निजगढ९रतनपुर९अमलेखगन्ज सडकको काम सुरू भयो । निजगढ-धियाल सडक, निजगढ-भरतगंज-फापरबारी सडकसहित केही स्थानिय सडकहरूका लागि श्रोत जुटाउने मौका मिल्यो । निजगढ, भरतगंज र रतनपुरमा खानेपानी कार्यक्रमहरू सुरू गरिए । निजगढमा जनताको भावनासँग जोडिएको शहिद हिरालाल पार्क बनाउने काम जारी छ । यस्ता थुप्रै कामहरू भइरहन्छन् र भइरहनु पनि पर्छ ।

यी सबै कामहरू जनतासँगको लगाव र प्रेमका परिणाम हुन् । कर्मभूमिको माटोप्रतिको जिम्मेवारीवोधका परिणाम पनि हुन् । मुख्य कुरा जनता र माटो संगको सामिप्यता र लगाव हो । निजगढसँगको लगाव सबैभन्दा माथि छ । निजगढ छुट्टै र आफ्नो मात्र हो जस्तो लाग्छ । यो देखिने स्थुल शरिर जतासुकै जानसक्छ । जहाँ सुकै हराउन सक्छ । जहिलेसुकै पनि बिलाउन सक्छ । जुनसुकै धुनमा रमाएर बस्नसक्छ । तर मनमस्तिष्क कर्मभूमि निजगढको वरीपरी घुमिरहेको हुन्छ । सपना पनि त्यहिँको माटो र जनतासँग रमाइरहेको अनुभूति हुन्छ ।

मैले संसारका अति सुन्दर देशहरू घुम्ने अवसर पाएको छु । एसियाका सुन्दर र विकसित देश जापान पुगेको छु । समुन्नत देश कोरिया घुमेको छु । युरोपका सुन्दर देशहरू बेल्जियम, नर्वे, डेनमार्क, जर्मन र लक्जेम्वर्ग पुगेको छु । श्रीलंका, रूस, चीन, थाइल्यान्ड र मलेसियाजस्ता देशहरू घुमेको छु । जतिसुकै सुन्दर देशहरू घुमेर आए पनि मलाई हाम्रो प्यारो देश नेपाल सवैभन्दा सुन्दर लाग्छ । नेपालका साठी भन्दा वढि जील्लाहरू घुम्ने अवसर पाएको छु । देशका थुप्रै मनोरम शहरहरू घुमेको छु । राम्रा राम्रा थुप्रै गाउँहरू घुम्ने मौका पाएको छु । मेरो अन्तरमन निजगढबाहेक कतै रमाउँन सकेको छैन । मन मस्तिष्कभित्रको कुना कुनामा निजगढ नै छाइरहेको हुन्छ । झलझली निजगढको याद आइरहन्छ । शरिरको उपस्थिती जता भए पनि मनचाहिँ निजगढमा रमाइरहन्छ ।

जय निजगढ । जय निजगढबासी ।

(सत्यकथा, कथा, लघुकथा, कविता, मुक्तक, दैनिकी, संस्मरण, लेख आदि नेपालनाम्चाको इमेल nepalnamcha@gmail.com मा पठाउनु होला ।)