सत्यको माग सधैं आरामदायी हुँदैन

सत्य र असत्य

रेशम रेग्मी

सहीलाई सही र गलतलाई गलत भन्ने क्षमता नै कुनै पनि समाजको नैतिक ताकत हो, तर दुर्भाग्य हेर्नुहोस्, आज यो क्षमता सबैभन्दा बढी कमजोर भइसकेको छ। अब सत्यको मूल्य उसको तथ्यबाट होइन, बरु उसले कसको पक्षमा आफुलाई उभ्याएको छ भन्ने कुराबाट निर्धारण हुन्छ। अपराध अपराध रहेन; त्यसलाई व्यक्ति, जाति, लिङ्ग, विचारधारा र व्यक्तिगत लाभको चस्माबाट हेर्न थालियो। यो नै त्यो बिन्दु हो जहाँ समाजले आफ्नो आत्मासँग सम्झौता गर्छ।

जब हामी जानाजानी गलतलाई गलत भन्नबाट बच्छौं र सहीलाई पनि आफ्नो स्वार्थअनुसार मोड्छौं, तब हामी अरूलाई होइन, सबैभन्दा पहिले आफैंलाई छल्छौं, झुक्याउँछौ।

पक्षपाती व्यवहार अपनाएर कुल देखिने होड चलेको छ, जुन वास्तवमा नैतिक दिवालियापनको सार्वजनिक घोषणा हो। आज मानिसहरू सत्यको साथ होइन, भीडको साथ उभिनलाई बढी सुरक्षित ठान्छन्। किनभने सत्यको साथ उभिन साहस चाहिन्छ, र भीडको साथ उभिन केवल सुविधा। यो सुविधाले बिस्तारै व्यक्तिलाई यति खोक्रो बनाउँछ कि जब उही परिस्थिति उसको अगाडि आइपुग्छ, तब उसँग तर्क होइन, केवल आँसु मात्र बाँकी रहन्छ। तब ऊ न्यायको गुहार लगाउँछ, त्यही न्याय जसलाई उसले कहिल्यै अरूका लागि मजाक बनाइदिएको थियो।

समाजको यो द्वैध चरित्र सबैभन्दा खतरनाक तब हुन्छ जब यसले नैतिकताको देखावटी मुखौटा लगाउँछ। बाहिर ठूला-ठूला कुरा, भित्र गहिरो मौन समर्थन, सार्वजनिक मञ्चमा उपदेश, निजी कुराकानीमा सम्झौता।

अपराधी यदि आफ्नो हो भने बाध्यता, परिस्थिति र भावनाको दुहाई; र त्यही अपराध यदि अर्कोले गर्यो भने चरित्र, नियत र संस्कारमाथि आक्रमण। यो चयनात्मक नैतिकताले समाजलाई बचाउँदैन, बरु बिस्तारै सडाउँछ। किनभने नियम यदि सबैका लागि समान भएनन भने ती नियम होइन,केवल हतियार बन्छन्।

सत्य यो पनि हो कि गलतको विरोध गर्नु अब लोकप्रिय कर्म रहेन। मानिसहरू विरोध होइन प्रतिक्रिया चाहन्छन्; र त्यो पनि तब जब उनीहरूलाई त्यसमा व्यक्तिगत लाभ देखिन्छ। मौनतालाई नै समझदारीको नाम दिइन्छ। तर यो मौनता समझदारी होइन, कायरता हो— एउटा यस्तो कायरता जो समय आएपछि पूरै समाजमाथि भारी पर्छ।

इतिहास साक्षी छ कि जब-जब गलतको विरुद्ध आवाज उठाउनेहरू कम भए, तब-तब गलतले आफूलाई व्यवस्थाको रूपमा स्थापित गर्‍यो।

त्यसैले सत्यको साथ उभिनु कुनै भावनात्मक नारा होइन, बरु एउटा कठोर नैतिक अनुशासन हो। यसमा सम्बन्धहरू टुट्छन्, सुविधाहरू खोसिन्छन् र धेरै पटक एक्लोपन पनि प्राप्त हुन्छ। तर त्यो एक्लोपन नै आत्मसम्मानको प्रमाण हुन्छ। जसले हरेक हालतमा गलत गर्नेको विरोध गर्छ, उसले समाजलाई होइन आफ्नो भित्रको मानवतालाई बचाउँछ। र जसले आज दोहोरोपनको सहारामा ताली बटुलिरहेका छन्, उनीहरूले यो बुझ्नुपर्छ कि ति तालीहरू छिट्टै गालीहरूमा बदलिन्छन्।

सामाजिक दोहोरोपन कुनै अमूर्त विचार होइन, यो दैनिक निर्णयहरूमा देखिन्छ। हामी कसलाई माफ गर्छौं, कसलाई कठघरामा उभ्याउँछौं, र कसका गल्तीमा आँखा चिम्लन्छौं—यी स-साना सम्झौताहरू मिलेर एउटा यस्तो समाज निर्माण गर्छन् “जहाँ न्याय एउटा माग बन्छ, अधिकार होइन।” र जब न्याय माग बन्छ, तब त्यसको प्राप्ति बढा कठिन र संघर्षपुर्ण हुन्छ।

त्यसैले यो स्वीकार गर्नुपर्छ कि सत्यको माग सधैं आरामदायी हुँदैन । गलत गर्ने कोही पनि होस्, उसको विरोध गर्नु कुनै वैचारिक विलास होइन, बरु सामाजिक जिम्मेवारी हो। यसबाट बचेर तपाईं आज आफूलाई सुरक्षित ठान्न सक्नुहुन्छ, तर भोलि जब त्यही व्यवस्थाले तपाईंलाई निल्छ, तब कुनै पक्षपात, कुनै मौनता र कुनै दोहोरोपनले तपाईंलाई बचाउन सक्दैन। तब केवल पश्चाताप बाँकी रहन्छ, र पश्चाताप कहिल्यै न्यायको विकल्प हुन सक्दैन।

(रेग्मी नेपाली कांग्रेसका युवा नेता हुन्)

…
(नमस्कार ! नेपालनाम्चा तपाईंको मिडिया साथी हो । र, nepalnamcha@gmail.com मा परिचय, फोटोसहित मनका अनेक कुरा, सबै कुरा पठाउनुहोला ।)