किताबदेखि सधैँ डराउने मान्छे म

नेपालनाम्चाले सुरु गरेको नयाँ स्तम्भ ‘किताब’मा लेखक अनिता कोइराला ।

तपाईंले किताब पढ्न रुचाउन सुरु गरेको समय कहिले हो?
किताबदेखि सधैँ डराउने मान्छे म । मोटो किताब देख्दा डर लाग्थो । सोच्थेँ मान्छेले कसरी पढ्छन् यति मोटा-मोटा किताब ! सानैमा आमाको करले रामायण पाठ गर्थेँ उहाँलाई सुनाउन । शब्द व्रह्म भन्ने हिंदी मासिक पत्रिका घरमा आउँथ्यो त्यो पाठ गरेर सुनाउँथेँ आमाकै लागि। आफ्ना पाठहरू पनि करैले पढ्थेँ । बाल्यकालमा मुस्किलले पढेँ कि पुस्तक त्यो पनि हेक्का छैन । तर कथा सुन्नचाहिँ खुब चाख लाग्थ्यो । घुर ताप्दा अनेकौँ कथा सुनेकी छु । अँगेनाको डिलमा बसेर आगो ताप्दा सुनेका भूतका कथा अझ पनि सचित्र चल्छन् मस्तिष्कमा । तर पछिल्लो समयचाहिँ पुस्तक पढ्ने बानी बसेको छ । म नियमित पुस्तक पढ्छु ।

किताब पढाइले तपाईंको दैनिकीमा कस्तो भूमिका खेल्छ?
किताब पढ्न थालेपछि मेरो दैनिकी साँच्चै रूपान्तरित भएको छ । चिन्ता गरेर बस्ने समय नै छैन । सानोसानो कुरालाई तन्काएर हेरिरहने फुर्सद नै हुँदैन । कुनै पनि समस्यालाई गुन्द्रुक बनाउने समय पनि रहँदैन । पुस्तकको स्वादमा रमण गर्न जानेपछि त मन र मस्तिष्क बडो आरामी हूँदो रहेछ । ऊर्जाशील समयले मनलाई मात्र हैन शरीरलाई पनि न्याय गर्दोरहेछ । सदैव ऊर्जावान बनाउँदो रहेछ । पुस्तक पढ्दा पनि शान्तिको अनुभव गर्छु । एक्लो भएर पनि म एक्लो नभएको महसुस गर्छु । एउटा बेग्लै संसारमा विचरण गरिरहन्छु ।

तपाईं प्रायः कुन समयमा किताब पढ्न मन पराउनुहुन्छ? बिहान, दिउँसो कि बेलुका?
किताब पढ्ने कुनै निश्चित समय त छैन तर जब आफ्नो काम सकेर म फुर्सदिलो हुन्छु तब मेरो हातमा किताब हुन्छ । घरव्यवहारका काम सक्किएपछि म किताबको नजिक जान्छु । कतै हिँड्दा पनि म किताब बोक्छु । कति किताब त गाडीमै पढेकी छु । कति अस्पतालमा बस्दा पढेकी छु । आराम गर्ने समयमा किताब मेरो साथी हुन्छ ।

किताब पढ्दा तपाईंलाई कस्तो अनुभूति हुन्छ?
विषय अनुसारका किताबले बेग्लाबेग्ला अनुभूति दिन्छन् । किताबले ज्ञानको ज्योति छर्छ जस्तो लाग्छ । किताब त अस्थिर मनको अचुक औषधि हो ठान्छु । किताब पढ्दा नयाँ नयाँ ज्ञानको उदय भएको भान हुन्छ । दृष्टिकों फराकिलो बन्दै जान्छ । किताब पढ्दै जाँदा मलाई त यस्तो लाग्छ अहो ! मैले पढ्नु पर्ने किताबहरू कति छन् कति । जान्नु पर्ने कुराहरू कति धेरै छन् । कहिले पढिसक्ने होला । मलाई त घरी-घरी अत्यास पनि लाग्छ । किताबको अन्त्यहीन संसार सम्झेर ।

कुन प्रकारका किताब तपाईंलाई मन पर्ने गर्छ, प्रेरणादायी, रमाइलो, शान्त बनाउने, सोच जगाउने आदि?
खाना खान बस्दा हामीलाई भातले मात्र पुग्दैन । मात्रा मिलाएर सन्तुलित भोजन गर्नुपर्ने हुन्छ । मलाई दाल मिठो लाग्छ भनेर भात छोड्न सक्दिनँ । तरकारी, अचार, सलाद, साग, अझ पापड, घिउ जम्मै थोक मिलाएर खाँदा खाना स्वस्थवर्धक मात्र हैन सुस्वादु पनि बन्छ । किताब पनि मलाई त खाना जस्तै लाग्छ । सन्तुलन मिलाएर खानुपर्ने रहेछ । आफ्नो रूचीका बाहेक पढ्नै पर्ने किताबहरू कति छन् कति । मनलाई शीतल पार्ने, मस्तिष्कलाई फराकिलो बनाउने, हृदयलाई प्रेरणा दिने, समयको गतिलाई पछ्याउने । विश्व परिवेशलाई बुझ्ने, नयाँ-नयाँ सिद्धान्तहरूसँग जोडिने । नवीन शैली पछ्याउने । विश्वचेतनालाई छाम्ने, खोतल्ने किसिमका पुस्तकहरू पढ्नपुपर्ने रहेछ । आफैँलाई आफूले समयसापेक्षरूपमा हिँडाउन मद्दत गर्ने किसिमका किताबहरू पनि पढ्नुपर्ने रहेछ । आजको समयले विविधता, बहुलता र नवीनतालाई स्विकार्छ ।

किताब पढ्नाले तपाईंको सोच वा जीवन–दृष्टिमा कस्तो परिवर्तन ल्याएको छ?
मैले पहिले पनि भनेकी छु किताबको संसारमा आएपछि मेरो जीवनको दशा र दिशा दुवै बदलिएको छ । हिजो जसरी हेर्थेँ आफूलाई आज हेर्दा फरक पाएकी छु ।

तपाईं कागजी किताब मन पराउनुहुन्छ कि डिजिटल? किन?
मलाई कागजी किताब नै मन पर्छ । किन कि किताब भनेको एउटा सभ्यता हो । संस्कृति हो । इतिहास हो । एउटा विशेष संरचना हो । मलाई किताबको संरचना मन पर्छ । अझ आकार, प्रकार रूप सबै कुराले किताबलाई विशेष बनाउँछ । मलाई किताब हातमा लिएर सुम्सुम्याउँदा बडो आनन्द आउँछ । किताब पढ्दै जाँदा मन परेको लाईनमा कोर्दा त झन् कस्तो रमाइलो हुन्छ । अझ नयाँ किताब त म बारम्बार फररर पारेर पृष्ठहरू पल्टाउँछु । नयाँ पानाबाट आउने किताबको सुगन्धलाई अनुभूत गर्छु । किताब बोकेर यात्रामा जाँदा कति फाइदा हुन्छ । गाडी जाम भयो भने ख्याल काइदा हुँदैन, अरू विचलित हुन्छन्, म त किताबको संसारमा हराउँछु । अझ यो जाडो महिनामा त झन् घाम ताप्दै किताब पढ्नुको आनन्द बेग्लै छ ।

नियमित रूपमा किताब पढ्ने बानी बनाउन तपाईंले कस्तो विधि अपनाउनुहुन्छ?
मैले त प्रायः यो महिना यो-यो किताब पढ्ने भनेर लिष्ट नै बनाउँछु । किताब पढेर केही लेख्ने बानीले पनि मलाई किताब पढ्न उकास्छ । अपवादका दिन बाहेक पछिल्लो समयमा म हरेक दिन केही पाना पढ्छु, केही लेख्छु । जब किताब पढ्ने र लेख्ने बानी बस्छ तब पठन नियमितता जस्तै बन्दोरहेछ । कुनै दवाव बीना स्वत पढिँदो रहेछ। चिया पिउन मन लागे जस्तै पढ्ने र लेख्ने तलतल लाग्दो रहेछ । अचेल त नपढेको दिन खाली-खाली लाग्छ । केही नलेखेको दिन शून्य-शून्य हुन्छ ।

किताब पढ्दा तपाईंले सामना गर्ने मुख्य चुनौती के हो?
समय नै चुनौती बनिदिन्छ । कहिलेकाहीँ यति त पढ्छु भनेर कम्मर कसेकी हुन्छु तर मेरो समय मेरो नभएर अरू कै भइदिन्छ । पढ्दा पढ्दैको बडो रोचक पृष्ठ मन दुखाउँदै बन्द गर्नुपर्ने हुन्छ ।

तपाईंले पढेको कुराले अरूसँग कुराकानी वा विचार–विनिमय गर्न कत्तिको प्रेरित गर्छ?
निकै प्रेरित गर्छ । आत्मविश्वास बढ्छ । आफूले पढेका राम्रा किताबको बारेमा विचार मिल्नेसँग विमर्श नै हुन्छ । किताबकै बारेमा लामो छलफल हुन्छ । मलाइ त थाहै थिएन किताब पढेपछि अरूसँग किताबकै बारेमा यसरी बोल्न पनो सकिन्छ भनेर । अरूको किताब पढेर आफैँले कही लेख्न सकिन्छ भनेर । किताबले त लेख्ने विषयका अनेकौँ द्वार खोलिदिँदोरहेछ । आफूले पढेका कुराहरू कहिले वृथा हुँदैन रहेछ । कहीँ न कहीँ हामीले पढेका कुराहरू अझ झाँगिर आउँदो रहेछ । अध्ययन त बीज रहेछ यसले अनन्त फल दिँदोरहेछ । अध्ययनले नै अँध्यारो हटाउन मद्दत गर्ने रहेछ । पुस्तक पढ्दा पठन मात्र होइन, वाचन पनि बलियो बन्दो रहेछ ।

किताब पढ्न सुरु गर्न चाहने नयाँ पाठकलाई तपाईंको सरल सुझाव के हो?
हरेक दिन केही न केही पढ्नूस् । आरम्भमा आफ्नो रूचीलाई हेरेर आफूलाई मन पर्ने विषय छान्नुस् । थोरै थोरै पढ्नूस् तर हरेक दिन पढ्नूस् । पढ्ने बानीको विकास आफैँ हुन्छ ।

आजको व्यस्त र डिजिटल जीवनशैलीमा पनि किताब पढाइ किन महत्वपूर्ण छ भनेर तपाईं कसरी बुझाउनुहुन्छ?
शरीरलाई भोक लाग्दा हामी खाना खान्छौँ । जिव्रोको हजार माग हामी पूरा गर्छौँ । थरी–थरीका खाना तयार गर्न हामीलाई अल्छी लाग्दैन । तर मस्तिष्कको भोकको बारे हामी अनभिज्ञ छौँ । अल्छी छौँ । अन्जान छौँ । मस्तिष्क पनि भोकाउँछ । मस्तिष्क बारम्बार बासी खाना मात्र दियो भने मस्तिष्क रोगाउँछ । ताजा ताजा खाना मस्तिष्कको माग हो । मस्तिष्क पनि केही न केही खाएर पुष्ट हुन चाहन्छ तर व्यस्त समयमा हामीहरूलाई आफ्नो मस्तिष्कको बास्तै छैन । मस्तिष्कले खान पाएन भने दिनप्रतिदिन मस्तिष्कका कोषहरू मर्दै जान्छन् । मस्तिष्कमा खिया लाग्दै जान्छ । मस्तिष्क बोधो हुन थाल्छ । जसरी शरीर ऊर्जावान हुन पोषिलो खान खोज्छ, त्यसरी नै मस्तिष्कले पनि पोषण खोज्छ । मस्तिष्कको भोजन अध्ययन, चिन्तन, मनन, पठन र लेखनभन्दा अरू केही छैन । पुस्तक नै यो मस्तिष्कको अमूल्य भोजन हो । सरल र सहज माध्यम हो । पुस्तक जस्तो सुपथ र सर्वसुलभ भोजन मस्तिष्कका लागि अरू केही छैन । त्यसैले हामीले हाम्रो मस्तिष्कलाई कहिल्यै पनि भोको राख्नु हुँदैन । किताब भनेको अक्षरहरूको जुलुस मात्र होइन । विचारहरूको पहाड मात्र पनि हैन । किताबलाई हामीले सरस्वती माताको रूपमा पुज्दै आएका छौँ । त्यसैले किताबको बिकल्प अरू छैन जस्तो लाग्छ ।

…
(नमस्कार ! नेपालनाम्चा तपाईंको मिडिया साथी हो । र, nepalnamcha@gmail.com मा परिचय, फोटोसहित मनका अनेक कुरा, सबै कुरा पठाउनुहोला ।)